دماغ و يا در جلد حادث شود . و گاهى در اعضاى ديگر غير سر از اعضاى شركيه مانند معده و رحم و انيثين و مراق و غير آنها عارض گردد و ضرر آنها به سوى دماغ متأدى شود پس تدبير اين صداع علاج اورام مذكوره است كه عن‌قريب در فصل سرسام مفصل بيايد و آنچه در علاج امراض دماغى ورمى مذكور شد بر آن هم نظر دارند و در ورم حار بعد فصد قيفال جلاب از بنفشه و نيلوفر و عناب يا ترنجبين اگر طبيعت محتبس باشد و الا با شكر طبرزد دهند و مالش سينه و سر دو دست و پا به روغن بادام شيرين و چكانيدن شير زنان در بينى و گوش و دوشيدن آن بر تارك سر و سينه و تغذيه به مزورات از برنج و ملش مقشر و اسفاناخ و كشنيز و كاهو مناسب است . ابن هبة الله در كتاب مغنى مىنويسد كه سبب صداع اگر ورم دموى باشد فصد قيفال يا رگ پيشانى و نوشيدن آش جو و شيره خرفه و شميدن بنفشه تر و نيلوفر رطب يا روغن آنها و تبريد سر به آب كدو يا عنب الثعلب يا بارتنگ و اغتذا بكدو و عدس مقشر مفيد . و اگر ورم صفراوى باشد اسهال بخيارشنبر و آب تمر هندى و آلوى بخارا و جلاب و نوشيدن ماء الشعير و آب انار ميخوش و ماء القرع بسكنجبين و شيره تخم خرفه بشريت بنفشه و نثوق صندلين آب حى العالم و كافور و تبريد سر به آب بارتنگ و جراده كدو نافع . و اگر سوداوى باشد اسهال به طبيخ افتيمون و ريختن مطبوخ ختمى و اكليل الملك بر سر و شميدن روغن سوسن و نرگس سودمند . و اگر ورم بلغمى باشد نوشيدن نقوع صبر و ايارح و نطول آب مطبوخ بابونه و نمام و اكليل الملك و حلبه و شبت و تخم كتان بر سر مناسب و آنجا كه سبب ورم ضربه يا سقط باشد تدبيرش از علاج صداع ضربى و سقطى نيز برگيرند . شيخ مىفرمايد كه اگر در اين صداع ريم يا زرداب با ماده مائى از سر به طريق گوش و غيره برآيد در اكثر صداع زائل مىشود . علاج صداع ضربانى ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه جالينوس صداع ضربانى را از جمله اورام دماغ شمرده است بهر آنكه هر كجا كه ضربان باشد رگها ممتلى بود و رگ با گوشت مزاحمت كند و تفرق اتصال كه از لوازم امتلا است تولد كند و درد صعب و ضربان تابع آن باشد پس اول نظر كنند كه امتلا از كدام خلط است اگر خلطى غليظ سرد باشد علامات صداع بلغمى و سوداوى ظاهر باشد تنقيه بايارجات كبار بايد كرد و بعد تنقيه ماء الاصول به روغن بيد انجير يا روغن بادام تلخ بدهند و غاليه و مشك و جندبيدستر و مرزنجوش ببويانند و اغذيه ملطفه دهند و بعد تلطيف غرغره بايارج فيقرا و مانند آن فرمايند . و اگر ماده گرم و لطيف باشد خوابگاه او خانه خوش هوا سرد بايد و آوازها از آن دور دارند و پاى در مطبوخ بنفشه و نيلوفر و گل سرخ و شاهسفرم و كشك جو به قدر همه ادويه نهند و بمالند و بر ساق حجامت كنند و ضمادهاى سرد بر سر نهند و بنفشه گل نسرين گل نيلوفر هر يك دو مثقال بابونه يك مثقال اكليل الملك يك نيم درم كشك جو به قدر همه ادويه كوفته بيخته در ده استار روغن بنفشه و ده استار آب بهم بپزند تا اكثر آب برود و اين ادويه در آن اندازند و چندان بر آتش بگذارند كه قوام فالوده گيرد و نيم‌گرم بر سر نهند و روغن بنفشه و روغن نيلوفر بر پيشانى و صدغين بمالند . و اگر بدين تدابير زائل نشود فصد رگ بينى بكشايند . شيخ مىفرمايد كه صداع ضربانى گاه همراه حار يا بارد از اورام مىباشد پس اگر سبب حار باشد بايد كه استعمال مبرداتى نمايند كه اندران نرمى باشد و حجامت نقره و ارسال زلو بر صدغين نمايند و دست و پا را به بندند . و اگر بارد باشد متوجه گردند به سوى آنكه باعث تنفيش و تحليل آن گردد . و ايضا مخلوط كنند بدان ادويه مقويه كه در آن اندك برودتى باشد مانند آنكه خلط نمايند به روغن گل سداب يا نعناع را و چون اشتداد يابد مانند اين صداع به حدى كه اگر صبيان را عارض گردد بسا است كه درزهاى سر ايشان از هم جدا گردد . و اگر دست بر جلد سر ايشان در آن موضع گذارند فرو رود پس در علاج آن طلاى زرد چوب نرم سوده مخلوط به روغن گل و سركه نيكو است بعد از آنكه سر را به آب و نمك شسته باشند . علاج صداع ضعف دماغى آنچه در علاج امراض دماغى از ضعف دماغ بهر تقويت استعمال مقويات دماغ از اغذيه خوشبو لطيف و مانند آن و به صورت وجود سوء مزاج تعديل مزاج دماغ و تنقيه آن بتفصيل مرقوم شد به عمل آرند و در حالت اجتماع ماده با ضعف دماغ بهر تنقيه استعمال اطريفل رمانى نيز مفيد گفته‌اند . و اگر دواء المسك بارد خورده گاو زبان گل گاو زبان عنب الثعلب جوشانيده شربت بزورى داخل كرده تودرى سفيد پاشيده بنوشند براى تقويت دماغ و دل مفيد است . و اگر در مزاج برودت باشد اسطوخودوس زرنباد سوده باطريفل صغير يا دواء المسك حار سرشته بخورند و عرق گاو زبان باديان يا شاهتره بنوشند و بايد كه كشنيز خشك در اكثر اغذيه او داخل نمايند و تقليل غذا كنند و ملاحظه نمايند كه در معده فاسد نگردد كه ابخره و رياح رديه آن صعود نمايد و روغن قرنفل دوار يعنى و آس و مشك با گلاب و مانند آن بر سر بمالند و بعد تدهين سر مريض ادهان حاره قرنفل سوده بپاشند و روايح خوشبو معتدل مثل سيب و به و نسرين